Hummari

Hummara finnur tú inni í firðunum, har tað er mórubotnur og heldur djúpt. Hann grevur sær holur í mórubotnin og etur slangustjørnur, men eisini krabba­ dýr, skeljadýr, ormar og onnur smá botndýr.

Hummari er dýrur matur. Í Føroyum verða um 50 - ­60 tons av hummara veidd um árið. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Hummari er dýrur matur. Í Føroyum verða um 50 - ­60 tons av hummara veidd um árið. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Kalldýrið verður størri enn kvenndýrið. Á framkroppinum eru 5 pør av beinum. Trý tey fremstu pørini hava bitklógv. Afturkroppurin er í 7 liðum. Aftasti liður eitur sundbløkan.

Tá ið hummarin svimur, slær hann sundbløkuna upp undir seg og fer so av stað aftureftir.

Á høvd­inum hevur hummari tvey eygu á stelkum og tvey pør av kampum. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Á høvd­inum hevur hummari tvey eygu á stelkum og tvey pør av kampum. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Skiftur ham

Hummari skiftir ham eins og krabbi. Tá ið hann er ungur, skiftir hummarin ham fleiri ferðir um árið. Seinni skiftir hann bara annaðhvørt ár.

Fyrst skrædnar skelin á bakinum, og dýrið krýpur úr haminum. Fyrstu tíðina eftir hamskiftið er jomfrúhummarin illa fyri. Hann fær ikki staðið á beinunum og fær heldur ikki nýtt nakra klógv at verja seg við. Tí noyðist hann at krógva seg í móruni á havbotninum.

Tað má hann gera í 5-­7 vikur til hann hevur fingið nýggjan ham.

Um jomfrúhummari missir ein lið ella lim, so vaksa teir aftur. 

Hetta slagið av hummara er blátt. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Hetta slagið av hummara er blátt. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Taskukrabbi

Taskukrabbi er eyðkendur við sínum svørtu bitklóm. Hann er størsta krabbaslagið undir Føroyum. Ryggskelin kann mála heili 30 cm, og taskukrabbin kann viga upp í 7 kilo!

Taskukrabbi livir á sandi og mórubotni av heilt grunnum vatni niður á 100 m dýpi.

Taskukrabbi og sjónotur. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn.

Taskukrabbi og sjónotur. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn.

Taskukrabbi veiðir um náttina og brúkar millum annað hárini á beinunum at tevja seg fram til fongin.

Hann etur onnur krabbadýr og skeljar. Skeljarnar knúsar hann lættliga við sterku bitklónum.

Kjafturin á taskukrabba. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn.

Kjafturin á taskukrabba. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn.

Hannurin hjá taskukrabba er klandrutur og kann drepa aðrar hannar, um teir gerast ov naskir.

Honin gýtir um 30 milliónir rognkorn, sum hon ber undir afturkroppinum, til tey eru klakt.

Taskukrabbi er vorðin alt vanligari í Føroyum seinastu árini. 

Taskukrabbi skiftir ham. Sært tú gamla hamin og krabban, kanst tú undrast á, at so stórt dýr hevur ligið í so lítlum hami. Á myndini sæst tann bleyti taskukrabbin ovast og gamli hamurin hjá honum niðast. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Taskukrabbi skiftir ham. Sært tú gamla hamin og krabban, kanst tú undrast á, at so stórt dýr hevur ligið í so lítlum hami. Á myndini sæst tann bleyti taskukrabbin ovast og gamli hamurin hjá honum niðast. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Hávur

Hávur hevur altíð hugtikið fólk. Skjótleikin og hvøssu tenn hansara hava verið orsøk til óteljandi ræðu­ søgur og eisini ræðufilmar.

Heimsins næststørsti fiskur er hávaslagið brugda. Hon verður 15 m long og er eisini undir Føroyum.

Brugda má tó sigast at vera rættiliga friðarligt hávaslag, og hon etur bara æti.

Beintenn í skræðuni

Strýkur tú hondina fram eftir hávaskræðu, kennist hon hvøss. Eingin roðsla er í skræðuni, men smáar beintenn, sum liggja aftur­ eftir. Fyrr vórðu skógvar gjørdir úr hemaraskræðu! 

Livandi ungar

Hávur hevur beinagrind beinagrind úr bróski alt lívið.

Hjá bróskfiski, sum hávi og skøtu, verða eggini gitin inni í búkinum á kvennfiskinum. Summi sløg, t.d. hávur, leggja livandi ungar, og onnur, t.d. reyðhávur, leggja egg við einum næstan búnum unga í.

Egg hjá smáblettuta reyðhávi. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn.

Egg hjá smáblettuta reyðhávi. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn.

Smáblettuti reyðhávur

Á Sjósavninum eru reyðhávarnir raskir at gýta, men tað kemur bara ungi úr eggunum, um kvennfiskurin er kviðin, tá ið hann kemur á Sjósavnið.

Smáblettuti reyðhávur er langur og fimur. Hann hevur lítið høvd og lítlan stert og heldur smáar fjaðrar. Sum hávar flest svimur hann ovaliga í sjónum, úr 10 m og vanliga ikki longri niður enn 100 metra dýpi á okkara leiðum.

Smáblettuti reyðhávur. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Smáblettuti reyðhávur. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Hemari

Hemari sær væl, og tevið er framúr gott, so hann tevjar dýr langt burturi. Hemari svimur ógvuliga skjótt og er fimur fiskur. Hann verður í mesta lagi 4 m langur, tó sjáldan yvir 3 m. Hann kann viga yvir 300 kg, men vanliga viga stórir hemarar um 150 kg.

Hemarakjaftur. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Hemarakjaftur. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Hemarakjaftur. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Hemarakjaftur. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Í kjaftinum hevur hemari fleiri røð av hvøssum tonnum. Missir hann tenn, fær hann nýggjar beinanvegin, tí innan fyri tenninar eru eykatenn. Allar tenninar standa afturá og eru tí góðar at taka við. Hann fær ikki tugt við tonnunum, og tí má hann svølgja fongin í heilum líki.

Og hemari er átufrekur. Tá ið hann kemur fram at føði, leggur hann seg á liðina, letur kjaftin upp, læsir hann um dýrið og skræðir tað í seg.

Seinastu árini hevur verið kappast í Føroyum um at fiska tann størsta hemaran. 

Hem- arin á myndini vigar 223,5 kg og er 224 cm langur, og tað er Johan Simonsen, sum fiskaði hann. Myndin er tikin uttan fyri Føroya Sjósavn. Mynd: fiska.fo

Hem- arin á myndini vigar 223,5 kg og er 224 cm langur, og tað er Johan Simonsen, sum fiskaði hann. Myndin er tikin uttan fyri Føroya Sjósavn. Mynd: fiska.fo

Hornabrosma

6 sløg av hornabrosmu eru undir Føroyum. Hornabrosmur eru langar og eitt sindur tjúkkar.

Umframt finnuna á lippuni hava hornabrosmur horn á gronini, millum 2 - 4 horn. Tað eru hesi hornini, sum hava givið henni navnið.

Hornabrosma er vanliga í fjøruni í taranum og sjáldan djúpri enn 20 m. Hon er vanliga um 25 cm long, men verður tó upp í 45 cm. 

Blettut hornabrosma. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn.

Blettut hornabrosma. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn.

Blettuta hornabrosma

Blettuta hornabrosma er størsta hornabrosman. Hon verður upp í 60 cm long, men tann størsta, sum er veidd undir Føroyum, var tó minni og var 45 cm long. 

Hon er rættiliga eyðkend við. Hon er tann ‘reyðasta’ av hornabrosmunum. Hon er reyð ella reyðbrún um bakið og ljósareyð undir búkinum. Og so hevur hon stórar, myrkabrúnar blettir á høvdinum, bulinum og stertinum.

Blettuta hornabrosman er eisini at finna í fjøruni og út á 130 m dýpi.

Onkuntíð fáa fiskarnir á Sjósavninum sær sjálvir at eta. Her hevur blettuta hornabrosma tikið eitt  krutt . Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn. 

Onkuntíð fáa fiskarnir á Sjósavninum sær sjálvir at eta. Her hevur blettuta hornabrosma tikið eitt krutt. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn. 

Kalvi

Kalvi hevur stórt høvd, stóran kjaft og smá eygu. Hann er dýrur fiskur, og tí verður nógv roynt eftir honum. 

Kalvi er eisini heimsins størsti flatfiskur. Hann verð­ur upp í 365 cm langur, kanska longri. Vanlig longd er tó 50-200 cm.

Kalvi svimur bæði nær landi og út á 1000 m dýpi ella djúpari. Hann livur av krabba og fiski, men etur alt, sum hann klárar at fanga - eisini fugl sum lunda og mása.

Kalvi er heimsins størsti flatfiskur. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Kalvi er heimsins størsti flatfiskur. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Høgravendur flatfiskur

Kalvi er, eins og skrubba, tunga og reyðsprøka, høgra­vendur. Síðan, har eyguni eru, er myrk og vendir upp. Hon verður ofta nevnd bakið, hóast hon í veru­ leikanum er síðan á fisk­inum. Síðan við ongum eygum er ljós og vendir niður.

Onkuntíð hendir tað, at flatfiskur ikki vendir røttu síð­una upp, t.d. at ein kalvi vend­ir vinstru síðu upp. Ein slíkur kalvi nevnist rangur kalvi.

Kalvi er dýrur fiskur, og tí verður nógv roynt eftir honum. Mynd: Savnsmynd / iStockphoto

Kalvi er dýrur fiskur, og tí verður nógv roynt eftir honum. Mynd: Savnsmynd / iStockphoto

Toskur

Undir Føroyum eru nøkur fá fiskasløg, sum eru at finna í stórum nøgdum. Av teimum kunnu nevnast svartkjaftur, upsi, hýsa, hvítingsbróðir og toskur. Hesir fiskar eru allir toska­fiskar, og fleiri teirra verða nógv veiddir.

Toskur er átufrekur og dámar væl at eta stóran fisk. Tað sæst væl aftur á einum sjósavni, serliga um hann er saman við øðrum fiski, sum bara er eitt lítið vet minni enn hann sjálvur. Skjótt er tann minni fiskurin horvin.. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Toskur er átufrekur og dámar væl at eta stóran fisk. Tað sæst væl aftur á einum sjósavni, serliga um hann er saman við øðrum fiski, sum bara er eitt lítið vet minni enn hann sjálvur. Skjótt er tann minni fiskurin horvin.. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Toskur verður kynsbúgvin um 3 ára aldur. Størsti toskurin, sum er veiddur undir Føroyum, var 143 cm langur. Vanliga verður toskur umleið 10 ára gamal, og tá er hann 120 cm langur. 

Toskur kann skifta lit. Fer hann t.d. inn í taran, verður hann reyður (reyðfiskur) og er soleiðis betur vardur fyri fíggindum. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn.

Toskur kann skifta lit. Fer hann t.d. inn í taran, verður hann reyður (reyðfiskur) og er soleiðis betur vardur fyri fíggindum. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn.

Føroyabanki

Tveir serføroyskir toskastovnar eru undir Føroyum, annar veksur upp á landgrunninum og hin á Føroyabanka. Tað serliga við toskinum á Føroyabanka er, at hann veksur skjótari enn hin.

Gýtingarøki hjá toski á landgrunninum og á Føroyabanka. Mynd: Savnsmynd

Gýtingarøki hjá toski á landgrunninum og á Føroyabanka. Mynd: Savnsmynd

Ein banki er eitt grunt fiskiøki undir Føroyum. Ein hin ser­merktasti bankin er Føroya­ banki, sum er í ein útsynning úr Føroyum.

Tað sermerkta við Føroyabanka er, at fiskasløgini her vaksa skjótari enn aðrastaðni og verða tí eisini skjótari kynsbúgvin. 

Krutt (Ulka)

Fáum dámar at fáa krutt á seiðabergi. Tindarnir og útsjóndin yvirhøvur gera tað heldur ljótt og ótespiligt.

Krutt er ikki eitrandi, men stingur tú teg av einum tindi, so tekur tað ofta ilt fyri seg.

Krutt er í ætt við  kongafisk  og knurrhana. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Krutt er í ætt við kongafisk og knurrhana. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Krutt hoyrir til spordrekafiskarnar eins og kongafiskur og knurrhani. Hesir fiskar eru oftast klæddir við píkum ella beinplátum um høvdið og bulin, og eru hvassir og harðir fiskar.

Øll sløg av krutti eru heldur smá. Minsta slagið, lítla krutt, verður í mesta lagi 7,4 cm langt og størsta slagið, krutt, 25 cm langt. 

 

Fakta:

  • Navn: Krutt (ulka)
  • Longd: 15-­25 cm
  • Aldur: 10 ár
  • Livistaður: í fjøruni og út á 250 m dýpi 

 

Grønakrutt. Sjálvt um tað eitur  grønakrutt , hava grøna­kruttini, sum hava verið á Sjósavninum, oftast verið gul, ljósareyð, reyð ella brún­grá.Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Grønakrutt. Sjálvt um tað eitur grønakrutt, hava grøna­kruttini, sum hava verið á Sjósavninum, oftast verið gul, ljósareyð, reyð ella brún­grá.Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Grønakrutt. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn

Grønakrutt. Mynd: Hans Eli Sivertsen, Føroya Sjósavn